معاونت تحقیقات و فنآوری

عنوان طرح: بررسی دلایل عدم تمایل به فرزندآوری در استان همدان از دیدگاه نخبگان و ارائه راهکارهای سیاستی
مجری(ان): مطهره معصومی، رقیه محمدی بخش، فاطمه حمیدبیگی		همکار(ان): مریم محمدی، رضا قپانوری، مریم بگلری، زهرا شعبانی، زهرا رجبی، فاطمه اسدی، حجت الله قرایی
تاریخ انتشار: 1404		نوع طرح: HSR
پیام کلیدی: کاهش تمایل به فرزندآوری پدیده‌ای چندبعدی است که از تعامل عوامل فرهنگی- ‌اجتماعی، اقتصادی، فردی-‌روانی، سیاستی-‌ ‌قانونی و پزشکی ناشی می‌شود. نخبگان تأکید دارند که اصلاح سیاست‌های جمعیتی تنها از طریق رویکردی جامع، پایدار و هماهنگ میان دستگاه‌های اجرایی، همراه با حمایت واقعی از خانواده‌ها، به‌ویژه زنان شاغل و زوج‌های جوان، امکان‌پذیر است. اجرای بسته‌های سیاستی پایدار، آموزش عمومی درباره ارزش خانواده، و تقویت حمایت‌های اقتصادی و بیمه‌ای می‌تواند زمینه افزایش تمایل به فرزندآوری را فراهم کند.
متن پیام پژوهشی: کاهش نرخ فرزندآوری در استان و در ایران به یکی از چالش‌های اساسی سلامت و توسعه تبدیل شده است. شناخت موانع فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و سیاستی مؤثر بر تصمیم خانواده‌ها برای فرزندآوری، پیش‌شرط تدوین سیاست‌های جامع و مؤثر در زمینه حفظ پویایی جمعیت و ارتقای سلامت خانواده است. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که کمتر شدن تمایل خانواده‌ها به داشتن فرزند، تنها به دلایل مالی نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از عوامل فرهنگی، اجتماعی، روانی، قانونی و حتی پزشکی در این مسئله نقش دارند. بسیاری از والدین به‌دلیل نگرانی از آینده، نداشتن امنیت شغلی، هزینه‌های زیاد زندگی، نبود حمایت کافی برای مادران شاغل و دیدگاه‌های جدید درباره سبک زندگی، تصمیم می‌گیرند فرزندی نداشته باشند یا دیرتر بچه‌دار شوند. نخبگان معتقدند اگر حمایت‌های اقتصادی و بیمه‌ای پایدار، آگاهی و آموزش درباره ارزش خانواده و تسهیلات لازم برای زنان و زوج‌های جوان فراهم شود، تمایل به فرزندآوری در جامعه افزایش پیدا می‌کند و سلامت خانواده‌ها تقویت می‌شود. نتایج این پژوهش می‌تواند به عنوان مبنایی برای بازنگری و تدوین سیاست‌های جمعیتی کشور نیز مورد استفاده قرار گیرد. وزارت بهداشت،درمان و آموزش پزشکی، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و سازمان فرهنگ و ارشاد اسلامی می‌توانند از یافته‌های آن برای طراحی برنامه‌های حمایت از خانواده، بهبود شرایط اشتغال زنان، گسترش خدمات درمان ناباروری و اجرای کمپین‌های آموزش و فرهنگ‌سازی استفاده کنند. همچنین این نتایج در تصمیم‌گیری‌های کلان برای ارتقای سلامت خانواده و افزایش تمایل به فرزندآوری کاربرد دارد.
تاثیرات و کاربردهای پژوهش: یافته‌های این پژوهش می‌تواند شواهدی را فراهم کند که در سیاست‌گذاری‌های ملی حوزه جمعیت و سلامت خانواده اثرگذار باشد. نتایج طرح با شناسایی موانع واقعی فرزندآوری از دیدگاه نخبگان، مسیر اصلاح سیاست‌های حمایتی، طراحی برنامه‌های آموزشی و فرهنگی، و بازنگری قوانین مرتبط با اشتغال و بیمه را هموار می‌کند. به‌کارگیری این نتایج در سطح دستگاه‌های اجرایی می‌تواند موجب افزایش هماهنگی بین نهادها، بهبود وضعیت معیشتی خانواده‌ها، تقویت حمایت از زنان شاغل و در نهایت ارتقای سلامت روانی و اجتماعی خانواده‌ها و افزایش تمایل به فرزندآوری در کشور شود.
محدودیتهای شواهد چه بودند؟ شواهد حاصل از این پژوهش مبتنی بر تحلیل کیفی دیدگاه نخبگان در حوزه‌های مختلف جمعیت و سلامت است؛ بنابراین نتایج آن بازتاب ادراک و تجربیات گروهی محدود از خبرگان بوده که ممکن است قابلیت کمتری در تعمیم آماری به کل جامعه را داشته باشد. همچنین به‌دلیل کمبود داده‌های کمی و فقدان نظام پایش منسجم در زمینه سیاست‌های جمعیتی، امکان مقایسه و ارزیابی کمی یافته‌ها محدود بوده است. با این حال، این شواهد تصویری عمیق و تحلیلی از موانع واقعی فرزندآوری در سطح سیاستی و اجتماعی ارائه می‌دهد.
آیا این خبر می تواند از نظر اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، بهداشتی، ارزش های دینی و قوانین سازمان غذا و دارو، تبعاتی داشته باشد؟ خیر
در صورتی که این طرح منتج به مقاله شده است لینک مقاله درج شود:
ایمیل ارتباطی و تلفن مجری اصلی طرح:		motaharemasumi1@gmail.com
منابع و مراجع: سایت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی سند تحول جمعیت و تعالی خانواده (مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی، ۱۳۹۳) قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت (مصوب مجلس شورای اسلامی، ۱۴۰۰) مقالات علمی و نظریه‌های بین‌المللی درباره عوامل مؤثر بر باروری (مثلا نظریه انتقال جمعیتی، نظریه ارزش فرزند، نظریه عدالت در سلامت و ...)
گروه مخاطب	پیام پژوهش
سیاستگذاران	کاهش تمایل به فرزندآوری در ایران و بالتبع در استان همدان نتیجه تأثیر هم‌زمان عوامل فرهنگی، اقتصادی، روانی، سیاستی و پزشکی است؛ بنابراین سیاست‌های فعلی که عمدتا تک‌بعدی، کوتاه‌مدت و بدون پشتوانه اجرایی هستند نمی‌توانند اثربخش باشند. بر اساس یافته‌ها، سیاست‌گذاری باید با رویکرد چندبعدی، پایدار، مبتنی بر شواهد و همراه با نظام پایش و ارزیابی بازطراحی شود.
مدیران (رفاه، آموزش، فرهنگ و ارشاد اسلامی، بهداشت و درمان، بیمه‌ها)	موانع فرزندآوری در سطح اجرایی به دلیل نبود هماهنگی بین دستگاه‌ها، ضعف حمایت‌های اقتصادی و ناکارآمدی زیرساخت‌ها تشدید می‌شود. اجرای مؤثر سیاست‌های جمعیتی مستلزم هماهنگی نهادی، اجرای واقعی قوانین حمایتی، تقویت خدمات درمان ناباروری و بهبود دسترسی و عدالت سلامت است.
مدیران و کارشناسان حوزه سلامت، بهداشت باروری و درمان ناباروری	ناباروری یکی از عوامل پنهان اما حیاتی کاهش فرزندآوری در ایران و استان همدان است. یافته‌ها نشان می‌دهد که افزایش شیوع ناباروری، هزینه‌های درمان و ضعف پوشش بیمه‌ای نقش مهمی در کاهش باروری دارند. بنابراین گسترش خدمات ناباروری، پوشش بیمه‌ای کامل و ارتقای آگاهی عمومی ضروری است.
متخصصان و فعالان حوزه فرهنگ، رسانه و آموزش	تغییر ارزش‌ها، فردگرایی، بازنمایی منفی فرزندآوری در رسانه‌ها و تضعیف سرمایه اجتماعی نقش عمده‌ای در کاهش تمایل به فرزندآوری دارند. برنامه‌های فرهنگی و رسانه‌ای باید مبتنی بر شواهد، متکی بر اعتماد عمومی و با رویکرد واقع‌گرایانه طراحی شوند و از پیام‌های شعاری پرهیز گردد.
نهادهای اجتماعی و سازمان‌های مردم‌نهاد	یافته‌ها حاکی از آن است که خانواده‌های جوان از فشارهای روانی، احساس ناکارآمدی در والدگری و نگرانی نسبت به آینده رنج می‌برند. مداخلات اجتماعی حمایتی، آموزش والدگری، گروه‌های همیار و خدمات مشاوره می‌توانند نقش مهمی در بهبود آمادگی روانی و حمایت از والدین ایفا کنند.
خانواده‌ها و عموم جامعه	پژوهش نشان می‌دهد که دلایل کاهش فرزندآوری تنها اقتصادی نیست، بلکه مجموعه‌ای از عوامل روانی، فرهنگی، اجتماعی و پزشکی در آن نقش دارند. آگاهی از این عوامل و بهره‌گیری از مشاوره تخصصی، برنامه‌ریزی آگاهانه و استفاده از حمایت‌های موجود می‌تواند به تصمیم‌گیری بهتر کمک کند.
محل بکارگیری نتایج تحقیق( صنعت، جامعه)	پیشنهاد نحوه کاربست
در سطح سیاستگذاری های کلان	طراحی سیاست‌های چندبعدی و مبتنی بر شواهد: نتایج پژوهش نشان می‌دهد که کاهش فرزندآوری فقط اقتصادی نیست؛ بنابراین سیاست‌ها باید ترکیبی از مداخلات فرهنگی، اقتصادی، روانی، حقوقی و سلامت باشند. ایجاد نظام یکپارچه حکمرانی جمعیت هماهنگی بین وزارتخانه‌ها و نهادهای مسئول ضروری است؛ نتایج می‌تواند برای تدوین «نقشه سیاستی مشترک» استفاده شود. بازنگری در قوانین حمایتی از زنان شاغل؛ کاربست یافته‌ها در اصلاح آیین‌نامه‌های مرخصی زایمان، ساعت کاری شناور و توسعه مهدکودک‌های سازمانی تخصیص منابع هدفمند بر اساس شواهد پژوهش؛ پژوهش می‌تواند مبنای تدوین مدل‌های حمایتی پایدار و غیرنمادین باشد (وام‌های بلندمدت، یارانه مراقبت کودک، معافیت مالیاتی)
در سطح صنعت و ارائه‌دهندگان خدمات	-گسترش پوشش بیمه درمان ناباروری؛ بیمه‌ها می‌توانند براساس نتایج پژوهش، بسته‌های ویژه برای زوج‌های جوان طراحی کنند. - توسعه خدمات مراقبت از کودک و حمایت از زنان شاغل؛ نتایج پژوهش نشان‌دهنده نیاز شدید به مهدکودک‌های باکیفیت و مقرون‌به‌صرفه است؛ این امر می‌تواند به شکل فرصت برای بخش خصوصی ارائه شود. - ایجاد برنامه‌های توانمندسازی والدین مراکز روان‌شناسی و آموزشی می‌توانند برنامه‌های «آمادگی برای والدگری» را توسعه دهند.
در سطح جامعه	- افزایش سواد رسانه‌ای و اصلاح بازنمایی فرزندآوری رسانه‌ها می‌توانند با استفاده از نتایج، محتوای واقع‌گرایانه، علمی و غیرشعاری تولید کنند. - برنامه‌های آگاهی‌بخشی برای کاهش ترس‌ها و باورهای غلط درباره والدگری سازمان‌های مردم‌نهاد و مراکز فرهنگی می‌توانند کمپین‌های آموزشی مبتنی بر پژوهش طراحی کنند. -کاهش تابوهای مرتبط با ناباروری؛ نتایج پژوهش مبنای برنامه‌های اطلاع‌رسانی برای نرمال‌سازی مراجعه به مراکز درمان ناباروری است.