معاونت تحقیقات و فنآوری

عنوان طرح: تبین تجارب زیسته خواب زائرین اربعین همدان 1403
مجری(ان): آنیلا طاهری، زهرا مرتضوی		همکار(ان):
تاریخ انتشار: بهمن 1404		نوع طرح: طرح تحقیقاتی دانشجویی
عنوان خبر: راز خواب زائران اربعین: تاب‌آوری در سایه معنویت
متن خبر: پژوهش کیفی دانشگاه علوم پزشکی همدان نشان می‌دهد که خواب زائران پیاده‌رو اربعین، تنها یک فرآیند فیزیولوژیک نیست، بلکه تجربه‌ای پیچیده از تعامل چالش‌های محیطی، خستگی جسمی، نیاز به امنیت روانی و به‌ویژه "معنویت" است. اگرچه گرما، شلوغی و کمبود امکانات خواب را به شدت مختل می‌کند، اما نیت زیارتی و حس معنوی، باعث بازتعریف خواب به عنوان یک «نیاز ثانویه» و پذیرش آگاهانه سختی‌ها می‌شود. زائران با راهبردهای خلاقانه‌ای مانند حرکت شبانه، انتخاب موکب‌های خنک و استفاده از چفیه، خواب خود را مدیریت می‌کنند. این یافته‌ها بر لزوم طراحی مداخلات سلامت خوابِ چندبعدی و حساس به فرهنگ در تجمعات عظیم تأکید دارد.
گروه مخاطب	پیام پژوهش
مدیران و سیاست‌گذاران سلامت (ستاد مرکزی اربعین، وزارت بهداشت، دانشگاه‌های علوم پزشکی)	خواب در اربعین یک مسئله چندبعدی و حاشیه‌ای تلقی شده است که نیاز به مدیریت فعال و برنامه‌ریزی زیرساختی دارد. طراحی و تجهیز «ایستگاه‌های استراحت خنک، کم‌صدا و امن» در طول مسیر، توزیع مناسب ملزومات خواب (تشک، پتو نازک) و آموزش بهداشت خواب ویژه زائران، می‌تواند از بار بیماری‌های ناشی از خستگی (گرمازدگی، حوادث) بکاهد و کیفیت تجربه زیارتی را ارتقا دهد.
برگزارکنندگان و متولیان موکب‌ها و مکان‌های اسکان	کیفیت محیط استراحت (کنترل دما، کاهش سروصدا، تهویه مناسب، تأمین فضای شخصی نسبی) مستقیماً بر سلامت و رضایت زائر تأثیر دارد. اولویت دادن به سیستم‌های سرمایشی کارآمد، ایجاد ساعات «سکوت شبانه» و استفاده از ملحفه‌های مناسب اقلیم (غیرپلاستیکی و نخی)، نه تنها یک خدمت، بلکه یک سرمایه‌گذاری در رضایت زائر و افزایش اعتبار موکب است.
تیم‌های سلامت و درمان حاضر در مسیر (کاردرمانگران، پرستاران، پزشکان)	اختلال خواب یک ریسک سلامت مستقل و شایع در میان زائران است که می‌تواند با خستگی، دردهای عضلانی، مشکلات گوارشی و پریشانی روانی تظاهر کند. غربالگری ساده و مشاوره عملی در مورد راهبردهای مدیریت خواب (مدیریت زمان، استفاده از چفیه، تغذیه مناسب) باید جزئی از خدمات سلامت اولیه در ایستگاه‌های درمانی باشد.
زائران فعلی و آینده (عموم مردم)	کم‌خوابی و سختی خواب در اربعین، اجتناب‌ناپذیر اما قابل مدیریت است. آشنایی پیش از سفر با چالش‌های پیش‌رو (گرما، شلوغی) و راهکارهای مقابله‌ای ساده و اثربخش (حرکت شبانه، همراه‌برداشتن چشم‌بند و چفیه، انتخاب موکب‌های خنک، پرهیز از پرخوری) می‌تواند از بار استرس فرد کاسته و به یک خواب تجدیدکننده‌تر کمک کند. پذیرش این مشقات در چارچوب معنوی سفر، به تحمل‌پذیری کمک می‌کند.
پژوهشگران و اساتید حوزه سلامت عمومی، گردشگری مذهبی و کاردرمانی	تجربه خواب در اربعین، نمونه‌ای بارز از یک «اکوپیشن پیچیده» (occupation) است که در آن عوامل زیستی، روانی، اجتماعی و معنوی در هم تنیده‌اند. این پژوهش چارچوب مفهومی غنی (۴ تم اصلی) برای مطالعه خواب در سایر تجمعات عظیم (حج، اجتماعات ورزشی-مذهبی) یا شرایط بحران ارائه می‌دهد و نقش معنویت را به عنوان یک منبع تاب‌آوری در مدل‌های سلامت، پررنگ‌تر می‌کند.
محل بکارگیری نتایج تحقیق ( صنعت، جامعه)	پیشنهاد نحوه کاربست
جامعه (برنامه‌ریزی و مدیریت مراسم اربعین)	تدوین و انتشار «دستورالعمل ملی سلامت خواب زائران اربعین»: این دستورالعمل با همکاری وزارت بهداشت و ستاد اربعین، حاوی استانداردهای حداقلی برای محیط‌های اسکان (دما، تراکم، سروصدا)، آموزش‌های پیش از سفر (از طریق اپلیکیشن‌های مرتبط، کانال‌های مجازی و پایگاه‌های ثبت‌نام) و راهنمای عملی برای موکب‌داران برای بهبود کیفیت استراحت زائران خواهد بود.
جامعه (ارتقای فرهنگ زیارتی) توسعه بسته‌های آموزشی چندرسانه‌ای:	تولید کلیپ‌های کوتاه آموزشی، اینفوگرافیک و پمفلت‌های الکترونیکی که یافته‌های این تحقیق را به زبان ساده و کاربردی (مثلاً «چگونه در اربعین بهتر بخوابیم؟») به زائران منتقل کند. این محتواها می‌تواند در پایگاه‌های اینترنتی معتبر زیارتی و شبکه‌های اجتماعی محوری توزیع شود.
صنعت (صنایع مرتبط با گردشگری و تجهیزات)	طراحی و تولید «کیت خواب زائر اربعین»: با توجه به وابستگی زائران به وسایل شخصی، می‌توان کیت‌های سبک و قابل حمل حاوی چفیه‌های نازک و خنک چندمنظوره، چشم‌بند راحت، گوش‌گیر و بالش کوچک سفر طراحی و به بازار عرضه کرد. این کیت می‌تواند به عنوان هدیه سازمانی برای کاروان‌ها نیز تولید شود.
نظام سلامت (خدمات بهداشتی-درمانی)	ادغام مشاوره خواب در خدمات سلامت اولیه مراسم: آموزش تیم‌های سلامت حاضر در مرز (شلمچه) و مسیرهای پیاده‌روی برای پرسش ساده در مورد کیفیت خواب زائران مراجعه‌کننده و ارائه مشاوره عملی و رایگان مبتنی بر راهبردهای شناسایی‌شده در این پژوهش (مدیریت زمان استراحت، نوشیدن آب، استفاده از چفیه).
حوزه پژوهش (دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی)	تعریف پروژه‌های کاربردی و میان‌رشته‌ای: استفاده از چارچوب این پژوهش به عنوان نقشه راه برای مطالعات آتی، مانند: «سنجش اثربخشی ایستگاه‌های استراحت خنک بر میزان گرمازدگی»، «طراحی اپلیکیشن مدیریت سفر و استراحت برای زائران اربعین» یا «بررسی تجربه خواب در زائران سالمند یا دارای بیماری‌های مزمن».
لینک مقاله:
ایمیل ارتباطی و تلفن مجری اصلی طرح: : s.mortazavi.ot@gmail.com